دیزآرتری چیست

انواع دیزآرتری

دیزآرتری بر اساس ویژگی‌های بالینی و محل یا نوع آسیب عصبی به چند دسته تقسیم می‌شود.
شناخت نوع دیزآرتری به متخصص کمک می‌کند الگوی اختلال حرکتی گفتار را بهتر مشخص کند و برنامه درمانی مناسب‌تری طراحی کند.
دیزآرتری شل (Flaccid Dysarthri)
این نوع معمولاً با آسیب به نورون حرکتی تحتانی یا اعصاب محیطی مرتبط است. ضعف عضلات گفتاری می‌تواند باعث کاهش وضوح گفتار، تغییر کیفیت صدا و اختلال در عملکرد برخی ساختارهای دخیل در تولید گفتار شود.
دیزآرتری اسپاستیک (Spastic Dysarthria)
این نوع با آسیب مسیرهای نورون حرکتی فوقانی مرتبط است و ممکن است با افزایش تون عضلانی، محدودیت حرکات و گفتاری فشرده یا پرتنش همراه باشد.
دیزآرتری آتاکسیک (Ataxic Dysarthria)
این نوع معمولاً با اختلال در عملکرد مخچه یا مسیرهای مرتبط با آن ارتباط دارد. گفتار ممکن است از نظر زمان‌بندی، آهنگ و هماهنگی حرکات نامنظم باشد.
دیزآرتری هیپوکینتیک (Hypokinetic Dysarthria)
این نوع اغلب در بیماری پارکینسون دیده می‌شود و می‌تواند با کاهش شدت صدا، یکنواختی گفتار و دشواری در کنترل حرکات گفتاری همراه باشد.
دیزآرتری هایپرکینتیک (Hyperkinetic Dysarthria)
در این نوع، حرکات غیرارادی می‌توانند بر تولید گفتار تأثیر بگذارند و باعث تغییرات غیرقابل‌پیش‌بینی در صدا، وضوح یا جریان گفتار شوند.
دیزآرتری مختلط (Mixed Dysarthria)
در این حالت، ویژگی‌های بیش از یک نوع دیزآرتری در فرد دیده می‌شود. این الگو ممکن است در برخی بیماری‌های عصبی که چندین مسیر حرکتی را درگیر می‌کنند، مشاهده شود.
توجه: طبقه‌بندی دیزآرتری به ارزیابی تخصصی نیاز دارد. از روی یک علامت منفرد نمی‌توان نوع آن را مشخص کرد.
دیزآرتری چگونه ارزیابی می‌شود؟
ارزیابی دیزآرتری باید توسط گفتاردرمانگر آشنا با اختلالات حرکتی گفتار انجام شود. هدف، تعیین ویژگی‌های اختلال، بررسی تأثیر آن بر ارتباط روزمره و شناسایی نیازهای
درمانی فرد است.

ارزیابی ممکن است بخش‌های زیر را در بر بگیرد:
بررسی سابقه پزشکی و عصبی
گفتاردرمانگر درباره زمان شروع علائم، بیماری‌های زمینه‌ای، تغییرات گفتار و میزان تأثیر اختلال بر زندگی روزمره اطلاعات جمع‌آوری می‌کند.
بررسی ساختارها و حرکات گفتاری
عملکرد لب‌ها، زبان، فک، کام و سایر ساختارهای مرتبط با گفتار بررسی می‌شود. این ارزیابی باید متناسب با شرایط فرد و اهداف تشخیصی انجام شود.
بررسی تنفس، آواسازی و تولید گفتار
شدت و کیفیت صدا، وضوح گفتار، سرعت، آهنگ، هماهنگی و میزان فهم‌پذیری کلام ارزیابی می‌شوند.
بررسی ارتباط در موقعیت‌های واقعی
گاهی ممکن است گفتار فرد در پاسخ به سؤال‌های ساده نسبتاً قابل‌فهم باشد، اما هنگام مکالمه طولانی یا صحبت در محیط شلوغ، مشکلات بیشتری آشکار شوند.
بنابراین، بررسی توانایی ارتباطی در فعالیت‌های روزمره اهمیت زیادی دارد.
بررسی احتمال اختلال بلع
از آنجا که برخی بیماری‌های عصبی می‌توانند گفتار و بلع را هم‌زمان درگیر کنند، در صورت وجود نشانه‌های مشکوک، ارزیابی تخصصی بلع نیز ممکن است ضروری باشد.


درمان دیزآرتری با گفتاردرمانی
درمان دیزآرتری به علت زمینه‌ای، نوع اختلال، شدت علائم، توانایی‌های فرد و اهداف ارتباطی او بستگی دارد.
هدف اصلی درمان، بهبود وضوح گفتار و افزایش توانایی فرد برای برقراری ارتباط مؤثر و مستقل است.
هیچ روش واحدی برای همه افراد مناسب نیست؛ بنابراین برنامه درمانی باید بر اساس ارزیابی فردی و شواهد علمی مرتبط طراحی شود.
1. تمرین‌های بهبود وضوح گفتار
در صورت تناسب با الگوی اختلال، گفتاردرمانگر ممکن است راهبردهایی برای افزایش دقت تولید گفتار آموزش دهد.
این راهبردها می‌توانند شامل توجه آگاهانه به تولید صداها، تنظیم سرعت گفتار و استفاده از مکث‌های مناسب باشند.
انتخاب تمرین‌ها باید بر اساس مشکل اصلی فرد انجام شود؛ برای مثال، راهبرد مناسب برای فردی با سرعت گفتار بالا ممکن است با راهبرد مورد نیاز فردی که صدای بسیار ضعیفی دارد متفاوت باشد.
2. تمرمی‌شود.
نکته اورژانسی: بروز ناگهانی اختلال گفتار، به‌ویژه همراه با افتادگی صورت، ضعف یک سمت بدن یا اختلال تعادل، می‌تواند نشانهین‌های تنظیم سرعت گفتار
برخی افراد مبتلا به دیزآرتری با سریع صحبت‌کردن یا نامنظم‌بودن زمان‌بندی گفتار مشکل دارند.
در این شرایط، آموزش سرعت مناسب، استفاده از مکث و تقسیم پیام‌های طولانی به بخش‌های کوتاه‌تر ممکن است به افزایش فهم‌پذیری گفتار کمک کند.
این راهبردها باید به شکلی تمرین شوند که فرد بتواند آن‌ها را در مکالمات واقعی نیز به کار ببرد.

1. مداخلات مرتبط با صدا و تنفس
در برخی انواع دیزآرتری، مشکلات مربوط به شدت صدا، کیفیت آواسازی یا هماهنگی تنفس و گفتار برجسته‌تر هستند.
در این موارد، گفتاردرمانگر ممکن است تمرین‌های اختصاصی برای بهبود استفاده از صدا یا هماهنگی تنفس و گفتار را انتخاب کند.
این مداخلات باید متناسب با وضعیت عصبی، ظرفیت تنفسی و ویژگی‌های اختلال طراحی شوند. انجام تمرین‌های عمومی و یکسان برای تمام افراد مبتلا توصیه نمی‌شود.
2. استفاده از راهبردهای جبرانی
گاهی حتی با وجود درمان مناسب، تمام مشکلات گفتاری به‌طور کامل برطرف نمی‌شوند. در این شرایط، استفاده از راهبردهای جبرانی می‌تواند ارتباط روزمره را آسان‌تر کند.
برای مثال:
صحبت‌کردن در محیط کم‌سروصدا
قرارگرفتن روبه‌روی شنونده
استفاده از جمله‌های کوتاه‌تر
مکث‌کردن بین بخش‌های مختلف پیام
تکرار یا بازنویسی پیام در صورت نیاز.
در برخی افراد، استفاده از روش‌های ارتباطی جایگزین یا مکمل (AAC) نیز می‌تواند مفید باشد.
3. آموزش خانواده و مراقبان
خانواده نقش مهمی در تسهیل ارتباط فرد مبتلا به دیزآرتری دارد.
آموزش خانواده می‌تواند شامل موارد زیر باشد:
ایجاد فرصت کافی برای صحبت‌کردن
پرهیز از کامل‌کردن مداوم جمله‌های فرد
کاهش عوامل مزاحم محیطی
پرسیدن سؤال‌های روشن در صورت نامفهوم‌بودن پیام
استفاده از روش‌های جایگزین ارتباطی در صورت نیاز.
هدف این است که فرد بتواند تا حد امکان در مکالمات خانوادگی و اجتماعی مشارکت فعال داشته باشد.

آیا دیزآرتری قابل درمان است؟
پاسخ به این سؤال به علت زمینه‌ای و شدت آسیب عصبی بستگی دارد.
در برخی افراد، به‌ویژه در شرایطی که عملکرد گفتاری قابلیت بهبود دارد، گفتاردرمانی می‌تواند به افزایش وضوح گفتار و بهبود ارتباط کمک کند.
در بیماری‌های پیشرونده عصبی، ممکن است هدف درمان بیشتر بر حفظ توانایی‌های ارتباطی، آموزش راهبردهای جبرانی و آماده‌سازی به‌موقع برای استفاده از روش‌های ارتباطی جایگزین متمرکز باشد.
بنابراین، بهتر است به‌جای وعده درمان قطعی، اهداف درمانی بر اساس وضعیت هر فرد و امکان بهبود عملکرد او تعیین شوند.

چه زمانی باید به گفتاردرمانگر مراجعه کرد؟
اگر فرد پس از سکته مغزی، ضربه به سر یا ابتلا به یک بیماری عصبی، دچار تغییر در وضوح گفتار، کیفیت صدا، سرعت صحبت‌کردن یا توانایی برقراری ارتباط شود، ارزیابی گفتاردرمانی اهمیت دارد.
همچنین اگر مشکلات گفتاری به‌تدریج افزایش پیدا کنند یا ارتباط روزمره را مختل کنند، بررسی تخصصی توصیه سکته مغزی باشد. در چنین شرایطی باید فوراً با اورژانس تماس گرفت و منتظر نوبت گفتاردرمانی نماند.
نقش گفتاردرمانی در توانبخشی افراد مبتلا به دیزآرتری
دیزآرتری می‌تواند ارتباط فرد با خانواده، دوستان و جامعه را محدود کند؛ اما ارزیابی دقیق و انتخاب مداخلات متناسب با نیازهای فردی می‌تواند به بهبود عملکرد ارتباطی کمک کند.
درمان مؤثر تنها به تمرین تولید صداها محدود نمی‌شود. بررسی ویژگی‌های گفتار، توجه به نیازهای روزمره، آموزش خانواده و انتخاب راهبردهای مناسب برای برقراری ارتباط، همگی در برنامه توانبخشی اهمیت دارند.
در کلینیک کاردرمانی و گفتاردرمانی بامداد، ارزیابی تخصصی گفتار و برنامه‌ریزی درمانی متناسب با شرایط هر فرد می‌تواند بخشی از مسیر بازتوانی و افزایش مشارکت او در فعالیت‌های روزمره باشد.

برای ارزیابی و دریافت راهنمایی درباره خدمات گفتاردرمانی، می‌توانید با کلینیک کاردرمانی و گفتاردرمانی بامداد در کرج تماس بگیرید.

عنوان اصلی: Dysarthria
عنوان فارسی: دیزآرتری (اختلال حرکتی گفتار)
نویسنده اول: Pamela M. Enderby و همکاران
منبع: Handbook of Clinical Neurology،
سال ۲۰۲۶